Deepfakes και φωνές με AI: πώς αναγνωρίζουμε τις απάτες και προστατευόμαστε

 

Μια φωνή στο τηλέφωνο που μοιάζει ακριβώς με του παιδιού μας, ένα βίντεο με γνωστό πρόσωπο που «προτείνει» μια επένδυση. Η τεχνητή νοημοσύνη έκανε τις απάτες πιο πειστικές από ποτέ. Ας δούμε πώς λειτουργούν και πώς προστατευόμαστε.

Όλοι μας έχουμε λάβει κάποια στιγμή ένα ύποπτο SMS ή ένα μήνυμα του τύπου «Μαμά, άλλαξα κινητό, στείλε μου χρήματα». Μέχρι πρόσφατα, τα περισσότερα τέτοια μηνύματα αναγνωρίζονταν εύκολα: ορθογραφικά λάθη, περίεργη διατύπωση, άγνωστος αριθμός.

Σήμερα όμως το σκηνικό αλλάζει. Με τα σύγχρονα εργαλεία AI, κάποιος μπορεί να δημιουργήσει ρεαλιστική φωνή, ψεύτικο βίντεο ή άψογα γραμμένο κείμενο μέσα σε λίγα λεπτά.

Αυτό το φαινόμενο έχει ένα όνομα που ακούμε όλο και συχνότερα: deepfakes.

Τι είναι τελικά τα deepfakes;

Ο όρος προκύπτει από τις λέξεις «deep learning» και «fake». Περιγράφει περιεχόμενο, δηλαδή εικόνα, βίντεο ή ήχο, που έχει δημιουργηθεί ή αλλοιωθεί με τεχνητή νοημοσύνη ώστε να δείχνει κάτι που δεν συνέβη ποτέ στην πραγματικότητα.

Η ίδια η τεχνολογία δεν είναι από τη φύση της κακή. Χρησιμοποιείται στον κινηματογράφο, στη μεταγλώττιση, στην εκπαίδευση και στην προσβασιμότητα, για παράδειγμα για να αποκτήσει ξανά «φωνή» κάποιος που την έχασε λόγω ασθένειας.

Το πρόβλημα ξεκινά όταν πέφτει σε λάθος χέρια.

Η φωνή που μπορεί να αντιγραφεί

Από τις πιο ανησυχητικές εξελίξεις είναι η κλωνοποίηση φωνής (voice cloning). Τα σύγχρονα μοντέλα μπορούν να μιμηθούν τη χροιά και τον τρόπο ομιλίας ενός ανθρώπου έχοντας ως δείγμα ένα σχετικά σύντομο ηχητικό απόσπασμα.

Και πού βρίσκει κανείς τέτοια δείγματα; Συχνά εκεί που τα αφήνουμε εμείς οι ίδιοι: σε βίντεο στα social media, σε stories, σε δημόσιες ομιλίες ή σε φωνητικά μηνύματα.

Έτσι, η γνωστή «απάτη του συγγενή σε ανάγκη» αποκτά μια νέα, πολύ πιο πειστική μορφή. Δεν είναι πια ένα γραπτό μήνυμα από άγνωστο αριθμό, αλλά μια τηλεφωνική κλήση με μια φωνή που μοιάζει οικεία και φορτισμένη συναισθηματικά.

Οι πιο συνηθισμένες μορφές απάτης με AI

Οι τεχνικές εξελίσσονται συνεχώς, όμως κάποια μοτίβα επαναλαμβάνονται. Αυτά που αξίζει να γνωρίζουμε είναι:

• Ψεύτικες κλήσεις από «συγγενείς»: μια οικεία φωνή ζητά επειγόντως χρήματα για ένα υποτιθέμενο ατύχημα ή πρόβλημα
• Deepfake διαφημίσεις: βίντεο με γνωστά πρόσωπα που δήθεν προτείνουν «σίγουρες» επενδύσεις ή κρυπτονομίσματα
• Ψεύτικοι «υπάλληλοι» τράπεζας: κλήσεις ή μηνύματα που ζητούν κωδικούς, στοιχεία κάρτας ή επιβεβαίωση συναλλαγής
• Απάτες σε επιχειρήσεις: μηνύματα ή κλήσεις που μιμούνται έναν προϊστάμενο και ζητούν επείγουσα μεταφορά χρημάτων
• Τέλεια γραμμένο phishing: email και SMS χωρίς λάθη, που μιμούνται με ακρίβεια γνωστές υπηρεσίες

Το κοινό στοιχείο σε όλες τις περιπτώσεις είναι ένα: η πίεση του χρόνου. Ο απατεώνας θέλει να δράσουμε τώρα, πριν προλάβουμε να σκεφτούμε.

Πώς αναγνωρίζουμε ένα deepfake;

Η αλήθεια είναι ότι γίνεται όλο και πιο δύσκολο. Υπάρχουν όμως ενδείξεις που μπορούν να μας βάλουν σε σκέψεις.

Στα βίντεο, προσέχουμε αφύσικες κινήσεις των χειλιών, περίεργο ανοιγοκλείσιμο των ματιών, θολά περιγράμματα γύρω από το πρόσωπο ή φωτισμό που δεν ταιριάζει με το περιβάλλον.

Στον ήχο, μια φωνή μπορεί να ακούγεται ελαφρώς «επίπεδη», να έχει παράξενες παύσεις ή να μην αντιδρά φυσικά όταν τη διακόπτουμε ή κάνουμε μια απρόσμενη ερώτηση.

Ωστόσο, το πιο αξιόπιστο σημάδι συχνά δεν είναι τεχνικό, αλλά αφορά το ίδιο το περιεχόμενο του αιτήματος. Όταν κάποιος ζητά χρήματα, κωδικούς ή μυστικότητα, αυτό από μόνο του είναι ένα καμπανάκι.

Δεν χρειάζεται να καταλάβουμε αν μια φωνή είναι ψεύτικη. Αρκεί να επιβεβαιώσουμε ποιος είναι πραγματικά στην άλλη άκρη της γραμμής.

Απλές κινήσεις που μας προστατεύουν

Η καλή είδηση είναι ότι η προστασία δεν απαιτεί ειδικές γνώσεις. Απαιτεί κυρίως καλές συνήθειες.

Η πρώτη και σημαντικότερη είναι η επιβεβαίωση από άλλο κανάλι. Αν λάβουμε μια ανησυχητική κλήση από «συγγενή», κλείνουμε και τον καλούμε εμείς στον αριθμό που ήδη γνωρίζουμε.

Μια έξυπνη ιδέα για την οικογένεια είναι να συμφωνήσουμε μια λέξη-κλειδί, κάτι που γνωρίζουμε μόνο εμείς, για να τη χρησιμοποιούμε σε περίπτωση πραγματικής ανάγκης.

Επίσης, θυμόμαστε ότι καμία τράπεζα δεν θα μας ζητήσει ποτέ κωδικούς e-banking ή κωδικούς μιας χρήσης μέσω τηλεφώνου ή μηνύματος. Και ενεργοποιούμε την επαλήθευση δύο βημάτων σε όσους λογαριασμούς μπορούμε.

Τέλος, αξίζει να σκεφτόμαστε λίγο περισσότερο τι δημοσιεύουμε. Δεν χρειάζεται να εξαφανιστούμε από τα social media, αλλά ένας ιδιωτικός λογαριασμός περιορίζει το υλικό που μπορεί να συλλέξει ένας άγνωστος.

Τι κάνουμε αν πέσουμε θύμα

Ακόμη και οι πιο προσεκτικοί μπορεί να ξεγελαστούν. Δεν υπάρχει λόγος ντροπής, υπάρχει όμως λόγος να κινηθούμε γρήγορα.

Αν έχουμε δώσει στοιχεία κάρτας ή κάνει κάποια μεταφορά, επικοινωνούμε αμέσως με την τράπεζά μας. Αλλάζουμε τους κωδικούς που ενδέχεται να έχουν διαρρεύσει και κρατάμε screenshots από μηνύματα και κλήσεις.

Στην Ελλάδα μπορούμε να απευθυνθούμε στη Διεύθυνση Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος της Ελληνικής Αστυνομίας, είτε τηλεφωνικά στο 11188 είτε μέσω της ιστοσελίδας της. Η καταγγελία βοηθά και άλλους να μην πέσουν στην ίδια παγίδα.

Η τεχνολογία απαντά στην τεχνολογία

Η μάχη δεν δίνεται μόνο από εμάς. Εταιρείες τεχνολογίας αναπτύσσουν εργαλεία ανίχνευσης συνθετικού περιεχομένου, ενώ υπάρχουν πρωτοβουλίες για ψηφιακά υδατογραφήματα και διαπιστευτήρια προέλευσης, ώστε να φαίνεται αν μια εικόνα ή ένα βίντεο δημιουργήθηκε με AI.

Παράλληλα, ο ευρωπαϊκός κανονισμός για την τεχνητή νοημοσύνη, το AI Act, προβλέπει υποχρεώσεις διαφάνειας, ώστε το περιεχόμενο τύπου deepfake να επισημαίνεται ως τεχνητά παραγόμενο.

Κανένα εργαλείο όμως δεν είναι αλάνθαστο. Η δική μας κρίση παραμένει η πρώτη γραμμή άμυνας.

Συμπέρασμα

Τα deepfakes δεν είναι πια σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Είναι μέρος της ψηφιακής καθημερινότητας και θα γίνονται όλο και πιο πειστικά.

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να φοβόμαστε κάθε κλήση ή κάθε βίντεο. Σημαίνει ότι χρειάζεται να αποκτήσουμε ένα νέο αντανακλαστικό: σταματάμε, σκεφτόμαστε, επιβεβαιώνουμε.

Και ας μοιραστούμε αυτές τις πληροφορίες με τους γονείς και τους παππούδες μας, που συχνά αποτελούν τον πρώτο στόχο.

Γιατί στην εποχή της AI, η πιο ισχυρή προστασία είναι μια απλή ερώτηση: «Είσαι σίγουρα εσύ;»